Bilgi Paketi / Ders Kataloğu
Osmanlı Arşiv Belgeleri Çözümleme II
Ders Kodu: TAR454
Ders Türü: Seçmeli
Ders Grubu: Lisans
Eğitim Dili: Türkçe
Staj Durumu: Yok
Teori: 2
Uyg.: 0
Kredi: 2
Laboratuvar: 0
AKTS: 5
Amaç

Osmanlı Devleti'nin geç dönem bürokratik modernleşme sürecine ait kurumsal vesikaları, mali arşiv kayıtlarını ve uluslararası diplomasi metinlerini paleografik olarak okuyabilme, terminolojik olarak çözümleyebilme ve günümüzün iktisat, hukuk ve siyaset bilimi diline aslına sadık kalarak aktarabilme yetkinliğini kazandırmaktır.

Özet İçerik

Bürokratik modernleşme süreci ve geç dönem resmi yazışma dilinin yapısal dönüşümü; Tanzimat sonrası kurulan nezaretlerin (bakanlıkların) kendi aralarındaki resmi yazışmalarının kurumsal dile aktarılması; taşra meclislerinden gelen nezaret mazbataları ve vilayet layihalarının idari özet haline getirilmesi; Meclis-i Vâlâ ve Şûrâ-yı Devlet’in kanunlaşma ve yüksek yargı kararlarının idare hukuku diliyle çözümlenmesi; Nizamiye mahkemelerine ait modern ifade, sorgu ve ceza zabıtlarının adli tıp ve ceza muhakemesi diliyle çevrilmesi; yabancı devletlerle yapılan ahitnâme-i hümâyûnların (antlaşmaların) uluslararası hukuk diliyle tahlili; padişahların sınır ötesi yazışmalarını içeren nâme-i hümâyûnlar ile sefaret takrirlerinin jeopolitik analizi; maliye arşivinin şifreli yazısı olan Siyâkat hattının yapısal özellikleri ve terimsel altyapısı; Siyâkat rakamlarının çözümüyle bütçe, ruznamçe ve muhasebe kayıtlarının dökümünün yapılması; Temettuat ve Mukataa kayıtları üzerinden taşranın ekonomik durumunun istatistiksel analizi; Yıldız Sarayı arşivindeki jurnal ve istihbarat kayıtlarının tahlili; Dahiliye Nezareti şifreli telgraflarının kriptolojik çözümü ve Meclis-i Mebusan zabıt ceridelerinin parlamenter hukuk diliyle günümüz Türkçesine aktarılması.

Dersi Veren Öğretim Görevlisi/Görevlileri
Öğrenme Çıktıları
1.Osmanlı tarihinin dönemlerine göre dilini ve yazısının özelliklerini yorumlayabilecektir.
2.Arşiv metinlerine çeviri yöntemlerini uygulayabilecektir.
3.Tarihi metinlerin özelliklerini tanıyabilecektir.
4.Osmanlıca dilinin gelişim sürecini anlar.
5.Osmanlıca ve Türkçe etimolojisini anlar ve değerlendirir.
Ders Kitabı / Malzemesi / Önerilen Kaynaklar
1.Medeniyet Aleminde Yazı ve İslam Medeniyetinde Kalem Güzeli, M.Bedreddin Yazır, Diyanet İşleri Başkanlığı Yay., Ankara, 1972.
2.Osmanlı Türkçesine Giriş, F. Kadri Timurtaş, İÜ, Ed. Fak. Yay., İstanbul, 1981.
3.Eski Yazıları Okuma Anahtarı, Mahmut Yazır, İdeal Matbaası, Ankara, 1983.
4.Kütükoğlu, Mübahat S., Osmanlı Belgelerinin Dili (Diplomatik), Türk Tarih Kurumu Yayınları, Ankara, 2024
Haftalık Ayrıntılı Ders İçeriği
1. Hafta - Teorik
Bürokratik Modernleşme ve Geç Dönem Resmi Yazışma Dili 18. ve 19. yüzyıllarda merkez ve taşra teşkilatının geçirdiği dönüşümün belgelere yansımasını inceliyoruz. Bu dönem belgelerinde karşımıza çıkan yeni üslup kalıplarını ve bunları günümüzün modern resmi yazışma/kurumsal diline aktarma stratejilerini ele alacağız.
2. Hafta - Teorik
Tanzimat Dönemi Reform Belgeleri: Nezaretler Arası Resmi Yazışmalar Tanzimat fermanı sonrası kurulan modern bakanlıkların (Dahiliye, Hariciye, Evkaf Nezaretleri) kendi aralarında veya sadaretle yaptıkları yazışmaları okuyoruz. Yeni idari kurumların, unvanların ve reform kararlarının dilini günümüzün kamu yönetimi terminolojisine aktaracağız.
3. Hafta - Teorik
Taşradan Merkeze Raporlama: Nezaret Mazbataları ve Vilayet Layihaları Taşra vilayet meclislerinden veya merkezdeki yüksek komisyonlardan çıkan mazbataları (resmi kurul kararlarını) ve raporları çözümlüyoruz. Bir asayiş olayını, vergi uyuşmazlığını veya yerel bir reform teklifini içeren bu metinleri günümüz Türkçesiyle birer idari özet haline getireceğiz.
4. Hafta - Teorik
Yüksek Yargı ve Kanunlaştırma: Meclis-i Vâlâ ve Şûrâ-yı Devlet Kararları Osmanlı'nın yüksek danıştay ve kanun yapıcı meclislerinin mazbatalarını okuyoruz. Erken parlamento metni niteliğindeki bu belgelerdeki hukuki tartışmaları transkribe ederek, Osmanlı hukukunun modernleşme adımlarını bugünün anayasa ve idare hukuku diliyle çözümleyeceğiz.
5. Hafta - Teorik
Nizamiye Mahkemeleri ve Adli Tıp: Yeni Dönem İfade ve Ceza Zaptı Okumaları Şer'iyye mahkemelerinin yanına kurulan Batı tarzı Nizamiye mahkemelerinin tuttuğu adli evrakı inceliyoruz. Cinayet, hırsızlık veya ticari uyuşmazlıklara dair ifade zabıtlarını, sorgu metinlerini okuyarak, bugünün ceza muhakemesi ve adli tıp Türkçesiyle çevirilerini yapacağız.
6. Hafta - Teorik
Uluslararası Ticari ve Siyasi Metinler: Ahitnâme-i Hümâyûn Çözümlemeleri Yabancı devletlere verilen kapitülasyonların veya devletlerarası barış antlaşmalarının (Ahitname) orijinal metinlerini okuyoruz. Belgedeki çok dilli diplomatik yapıyı, antlaşma maddelerini transkribe edecek ve bu metinleri bugünün uluslararası hukuk ve dış politika Türkçesine aktaracağız.
7. Hafta - Teorik
Sınırlar Ötesi Diplomasi: Nâme-i Hümâyûnlar ve Sefaret Takrirleri Padişahların yabancı krallara gönderdiği nâmeleri veya yabancı elçilerin Bâb-ı Âlî’ye sunduğu takrirleri (notaları) çözümlüyoruz. Satır aralarında saklanan siyasi tehditleri, ittifak arayışlarını ve diplomatik retoriği bugünün uluslararası ilişkiler diliyle tahlil edeceğiz.
8. Hafta - Teorik
Maliye Arşivinin Şifreleri: Siyâkat Kayıtlarına Giriş ve Terim Analizi Osmanlı arşiv belgelerinin çözülmesi en zor alanı olan Siyâkatli metinlere adım atıyoruz. Bâb-ı Defterî’nin kurumsal dilini, bu yazının noktasıza yakın steno yapısını anlamlandıracak; belgedeki vergi ve muhasebe terimlerini saptayarak ilk analizlerimizi gerçekleştireceğiz.
9. Hafta - Teorik
Bütçe ve Gelir-Gider Dengesi: Ruznamçe ve Muhasebe Kayıtları Devletin günlük veya yıllık mali bilançolarını tuttuğu Ruznamçe kayıtlarını okuyoruz. Siyâkat rakamlarını (Divan rakamlarını) çözerek gelir-gider kalemlerini, vergi dökümlerini tek tek saptayıp transkribe edecek; bu tabloları bugünün modern iktisat ve muhasebe dökümlerine dönüştüreceğiz.
10. Hafta - Teorik
Taşranın Ekonomik Röntgeni: Temettuat ve Mukataa Belgelerinin Çevirisi Bir bölgedeki hanelerin mal varlığını ve vergi kapasitesini kaydeden Temettuat defterlerini ve iltizam mukataalarını inceliyoruz. Bu ham sosyo-ekonomik verileri transkribe edip, 19. yüzyıl Osmanlı taşrasının iktisadi yapısını bugünün istatistiksel Türkçesiyle analiz edeceğiz.
11. Hafta - Teorik
Yıldız Sarayı Evrakı: II. Abdülhamid Dönemi İstihbarat ve Jurnal Kayıtları Geç dönem Osmanlı idari merkezi olan Yıldız Sarayı arşivindeki raporları ve jurnalleri okuyoruz. Saraya taşradan veya ajanlardan gelen istihbarat yazışmalarını transkribe ederek, dönemin o hassas iç ve dış güvenlik atmosferini bugünün siyaset bilimi diliyle anlamlandıracağız.
12. Hafta - Teorik
İletişim Teknolojisi ve Kriptoloji: Şifre Telgraf Vesikalarının Çözümü 19. yüzyılın sonu ve 20. yüzyılın başında merkeze gönderilen rakamlı veya kelime kodlu şifre telgrafları (Dahiliye Nezareti Şifre Kalemi evrakını) inceliyoruz. Kriptolojik karakterdeki bu belgeleri transkribe edip, orijinal telgraf metnini bugünün Türkçesine çözeceğiz.
13. Hafta - Teorik
İmparatorluğun Son Tanıkları: Meclis-i Mebusan Zabıtları ve Kanun Metinleri Meşrutiyet dönemleri parlamento tutanaklarını, kanun tasarılarını ve Meclis-i Mebusan’da yapılan hararetli tartışmaların zabıtlarını okuyoruz. Modern hukuka geçişin bu son belgelerini transkribe ederek, dönemin siyasi dilini bugünün anayasa ve parlamento hukuku terimleriyle analiz edeceğiz.
14. Hafta - Teorik
İki dönemlik birikimin test edileceği kapanış dersinde, öğrencilere karmaşık geç dönem idari, mali veya diplomatik belgeler sunulacaktır. Belgenin transkripsiyonu, içerdiği olayların tarihsel-hukuki analizi ve akademik Türkçe çevirisiyle ders tamamlanacaktır
Değerlendirme
Değerlendirme TürüAdetYüzde
Ödev2%10
Kısa Sınav (Quiz)1%10
Ara Sınav (Vize)1%20
Dönem Sonu Sınavı (Final)1%60
İş Yükü Hesaplaması
EtkinlikSayısıÖn HazırlıkSüreToplam Iş Yükü (Saat)
Kuramsal Ders142256
Bireysel Çalışma6106
Kısa Sınav210021
Ara Sınav115116
Dönem Sonu Sınavı125126
TOPLAM İŞ YÜKÜ (Saat)125
Program ve Öğrenme Çıktıları İlişkisi
PÇ-1
PÇ-2
PÇ-3
PÇ-4
PÇ-5
PÇ-6
PÇ-7
PÇ-8
PÇ-9
PÇ-10
PÇ-11
PÇ-12
OÇ-1
4
5
3
4
4
3
3
4
3
4
3
4
OÇ-2
3
5
2
3
3
3
3
3
3
3
2
3
OÇ-3
4
5
2
4
4
3
3
4
3
4
3
4
OÇ-4
4
5
2
4
4
3
3
4
3
4
3
4
OÇ-5
4
5
2
4
4
3
3
4
3
4
3
4
Adnan Menderes Üniversitesi - Bilgi Paketi / Ders Kataloğu
2026