Bilgi Paketi / Ders Kataloğu
Osmanlı Arşiv Belgeleri Çözümleme I
Ders Kodu: TAR435
Ders Türü: Seçmeli
Ders Grubu: Lisans
Eğitim Dili: Türkçe
Staj Durumu: Yok
Teori: 2
Uyg.: 0
Kredi: 2
Laboratuvar: 0
AKTS: 5
Amaç

Klasik ve post-klasik dönem Osmanlı merkez bürokrasisi tarafından üretilen siyasi ve idari belgelerin transkripsiyonu, analizi ve günümüz Türkçesine akademik aslına sadık kalınarak aktarılması konularında öğrencilerin paleografik becerilerini ve kaynak tenkidi yetkinliklerini geliştirmektir.

Özet İçerik

Arşiv vesikalarının analizi ve günümüz Türkçesine aktarılmasına (regesta/özet çıkarma) dair metodolojik ilkeler; klasik dönem serhad fermanlarının askeri ve lojistik dilinin çözümlenmesi; taşra asayiş ve celali hareketlerine dair eşkıyalık hükümlerinin analizi; toprak hukuku bağlamında klasik dönem tımar beratlarının okunması ve günümüz mülkiyet diline çevrilmesi; gayrimüslim cemaat liderleri ve konsoloslara verilen muafiyet ve ruhani liderlik beratlarının kamu hukuku açısından tahlili; sadrazamlık makamından çıkan idari emirlerin (buyrulduların) bürokratik dildeki karşılıkları; devletin zirvesindeki karar mekanizmasını yansıtan sadrazam telhisleri ile padişahın doğrudan iradesini gösteren hatt-ı hümâyûnların okunması ve anlamlandırılması; vatandaşın adalet arayışını belgeleyen bireysel dilekçeler (arzuhaller) ile taşra ittifaklarını yansıtan kolektif şikayet metinlerinin (mahzarların) çözümlenmesi; Mühimme Defterleri'nden seçilen idari, askeri, kentsel imar ve lojistik ahkâmının günümüz akademik Türkçesine aktarılması ve Şer'iyye Sicilleri'ndeki mahalli adalet kayıtlarının tahlili.

Dersi Veren Öğretim Görevlisi/Görevlileri
Öğrenme Çıktıları
1.Osmanlı tarihinin dönemlerine göre dilini ve yazısının özelliklerini yorumlayabilecektir.
2.Arşiv metinlerine çeviri yöntemlerini uygulayabilecektir.
3.Tarihi metinlerin özelliklerini tanıyabilecektir.
4.Osmanlıca dilinin gelişim sürecini anlar.
5. Osmanlıca ve Türkçe etimolojisini anlar ve değerlendirir.
Ders Kitabı / Malzemesi / Önerilen Kaynaklar
1.M.Bedreddin Yazır, Medeniyet Aleminde Yazı ve İslam Medeniyetinde Kalem Güzeli, Diyanet İşleri Başkanlığı Yay., Ankara, 1972.
2.Yılmaz Kurt, Osmanlıca Dersleri I, Akçağ Yayınevi, Ankara 2010.
3.F. Kadri Timurtaş, Osmanlı Türkçesine Giriş, İÜ, Ed. Fak. Yay., İstanbul, 1981.
Haftalık Ayrıntılı Ders İçeriği
1. Hafta - Teorik
Belge Merkezli Çeviri Metodolojisi ve Diplomatik Özet Teknikleri Arşiv vesikalarını tarihsel bağlamından koparmadan analiz etmenin ilkelerini ele alıyoruz. Bir belgenin transkripsiyonunu (harf çevirisini) yaptıktan sonra, onun "özetini" (regesta) çıkarma ve metni akademik bir dille bugünün Türkçesine aktarma (sadeleştirme/anlamlandırma) protokollerini öğreneceğiz.
2. Hafta - Teorik
Sınır Güvenliği ve Sefer Emirleri: Klasik Dönem Serhad Fermanları 16. yüzyılda sınır boylarındaki kalelerin tahkimi, asker sevkiyatı veya yaklaşan bir seferin lojistik hazırlıklarına dair fermanları okuyoruz. Metindeki askeri coğrafya terimlerini çözümleyecek ve padişahın stratejik emirlerini bugünün askeri terminolojisiyle Türkçeye aktaracağız.
3. Hafta - Teorik
Asayiş ve İsyan Yönetimi: Taşra Eşkıyalığına Dair Hükümler Eyaletlerde patlak veren asayiş sorunları, celali hareketleri veya yerel halkın güvenliğini tehdit eden eşkıyalık vakalarına karşı yazılan hüküm metinlerini çözümlüyoruz. Suç, ceza ve idari yaptırım ifadelerini transkribe edip, belgenin tam bir sosyo-hukuki çevirisini hazırlayacağız
4. Hafta - Teorik
Mülk Tahsisi ve Toprak Hukuku: Klasik Dönem Tımar Beratları Devletin bir sipahiye veya bürokrata gelir kaynağı (dirlik) olarak tahsis ettiği tımar beratlarını masaya yatırıyoruz. Belgede geçen köy, mezra, çiftlik isimlerini ve vergi kalemlerini tek tek saptayarak, bu feodal mülkiyet belgesini bugünün toprak hukuku diline tercüme edeceğiz.
5. Hafta - Teorik
Dini Muafiyetler ve Toplumsal Statü: Ruhani Liderlik Beratları Gayrimüslim cemaat liderlerine (patrikler, metropolitler) veya vakıf mütevellilerine verilen muafiyet ve tayin beratlarını çözümlüyoruz. Belgedeki haklar, imtiyazlar ve vergi muafiyeti maddelerini okuyarak, devletin tebaa ile kurduğu hukuki bağı günümüz kamu hukuku terimleriyle anlamlandıracağız.
6. Hafta - Teorik
Sadaretin İdari Müdahalesi: Büyük Vezir Emirleri (Buyruldular) Sadrazamlık makamından taşradaki bir beylerbeyine ya da doğrudan İstanbul kadısına gönderilen idari emirleri (buyrulduları) okuyoruz. Buyruldunun ferman dilinden farkını tahlil edecek, sadrazamın yürütme gücünü yansıtan bu metni bugünün bürokratik talimat diline çevireceğiz.
7. Hafta - Teorik
Devletin Zirvesinde Karar Mekanizması: Sadrazam Telhisleri Sadrazamın iç veya dış meseleleri özetleyerek padişahın onayına sunduğu "Telhis" metinlerini inceliyoruz. Ağdalı ve yoğun diplomatik saygı ifadelerini ayıklayarak, sadrazamın sunduğu raporun ve getirdiği çözüm önerilerinin ana fikrini bugünün kurumsal Türkçesiyle kristalleştireceğiz.
8. Hafta - Teorik
Padişahın Doğrudan Müdahalesi: Hatt-ı Hümâyûn Metinleri Gerek telhislerin üzerine yazılan gerekse bağımsız olarak çıkarılan Padişah El Yazılarını (Hatt-ı Hümâyûn) çözümlüyoruz. Padişahın şahsi üslubunu, öfkesini veya onayını yansıtan bu metinleri transkribe ederek, "Gereği yapılsın" veya "Hükmüm mûcebince amel oluna" gibi kesin emirleri günümüz Türkçesine aktaracağız.
9. Hafta - Teorik
Vatandaşın Adalet Arayışı: Bireysel Dilekçeler (Arzuhaller) Sıradan insanların uğradıkları haksızlıkları merkeze bildirdikleri arzuhalleri çözümlüyoruz. Dilekçenin merkezde gördüğü işlemi gösteren kenar notlarını (derkenar) transkribe edecek ve vatandaşın maruz kaldığı mağduriyet ile devletin buna verdiği cevabı günümüz idare hukuku diliyle raporlayacağız.
10. Hafta - Teorik
Taşra İttifakları ve Kolektif Talepler: Mahzar Belgeleri Bir bölgenin kadısı, müftüsü, ayanları ve halkı tarafından ortaklaşa imzalanıp merkeze sunulan şikayet ve talep metinlerini (mahzarları) okuyoruz. Belgenin altındaki mühürlerin ait olduğu yerel aktörleri saptayacak, bu kolektif irade beyanını bugünün sosyo-politik Türkçesiyle analiz edeceğiz.
11. Hafta - Teorik
İmparatorluğun Karar Defterleri: Mühimme Hükümlerinin Çözümü Dîvân-ı Hümâyûn’da alınan devlet kararlarının kaydedildiği Mühimme Defterleri'nden seçilen klasik dönem hükümlerini inceliyoruz. Kırma ve hızlı yazılmış bu kayıtları transkribe edip, her bir idari kararın günümüz Türkçesiyle eksiksiz birer akademik çevirisini ve tahlilini yapacağız.
12. Hafta - Teorik
Kentsel İmar ve Lojistik: Altyapı ve İmar Ahkâmı Köprü yapımı, su yollarının tamiri, İstanbul'un iâşesi (gıda tedariği) veya bir kamu binasının inşasına dair mühimme ve ahkâm kayıtlarını okuyoruz. Metinlerde geçen iktisadi ve mimari terimleri saptayacak, belgenin tarihsel tahlilini bugünün şehircilik diline aktaracağız.
13. Hafta - Teorik
Sosyal Hayat ve Mahalli Adalet: Şer'iyye Sicili Kayıtları Kadı mahkemelerinde tutulan defterlerden (sicillerden) seçilen evlilik sözleşmeleri, boşanma kayıtları, miras taksimi (tereke) veya ceza davalarına ait vesikaları okuyoruz. Dönemin hukuk dilini bugünün medeni, miras ve borçlar hukuku terminolojisine aktararak analiz edeceğiz.
14. Hafta - Teorik
Klasik Dönem Belge Çözümleme ve Çeviri Dönem Sonu Uygulaması Güz döneminin bu kapanış çalıştayında, tamamen orijinal arşiv vesikalarından oluşan karma bir set üzerinde metin tenkidi uygulayacağız. Öğrenciler, kendilerine verilen klasik bir idari metni transkribe edecek, rükünlerini belirleyecek ve belgenin eksiksiz bir günümüz Türkçesi akademik çevirisini sunacaktır.
Değerlendirme
Değerlendirme TürüAdetYüzde
Ödev2%10
Kısa Sınav (Quiz)1%10
Ara Sınav (Vize)1%20
Dönem Sonu Sınavı (Final)1%60
İş Yükü Hesaplaması
EtkinlikSayısıÖn HazırlıkSüreToplam Iş Yükü (Saat)
Kuramsal Ders142256
Bireysel Çalışma6106
Kısa Sınav210021
Ara Sınav115116
Dönem Sonu Sınavı125126
TOPLAM İŞ YÜKÜ (Saat)125
Program ve Öğrenme Çıktıları İlişkisi
PÇ-1
PÇ-2
PÇ-3
PÇ-4
PÇ-5
PÇ-6
PÇ-7
PÇ-8
PÇ-9
PÇ-10
PÇ-11
PÇ-12
OÇ-1
4
5
2
3
3
2
2
3
3
3
2
2
OÇ-2
3
5
3
3
3
3
2
3
3
3
2
3
OÇ-3
4
5
2
3
3
3
2
3
3
3
2
2
OÇ-4
4
4
2
3
3
3
2
3
3
3
2
3
OÇ-5
4
4
2
3
4
3
2
3
3
3
2
3
Adnan Menderes Üniversitesi - Bilgi Paketi / Ders Kataloğu
2026