Bilgi Paketi / Ders Kataloğu
Osmanlı Diplomatikası II
Ders Kodu: TAR330
Ders Türü: Zorunlu
Ders Grubu: Lisans
Eğitim Dili: Türkçe
Staj Durumu: Yok
Teori: 2
Uyg.: 0
Kredi: 2
Laboratuvar: 0
AKTS: 4
Amaç

Öğrencilerin Osmanlıca basılı ve el yazısı kurumsal metinleri okuyup analiz edebilme yetkinliklerini geliştirmek; arşivin omurgasını oluşturan defter serileri ile perakende belge türlerinin yapısal hususiyetlerine aşinalık kazandırmak ve bu belgeleri tarihsel bağlamı içinde çözümleyebilecek metodolojik altyapıyı kazandırmaktır.

Özet İçerik

Osmanlı arşivinde uygulanan tasnif sistemleri ve bu tasniflerin diplomatik hususiyetleri; arşiv malzemesinin genel ayrımı kapsamında defter serileri ve perakende belge türlerinin metodolojik farkları; Mühimme Defterleri'nin kurumsal tarihi, tutulma usulleri ve orijinal mühimme hükümleri (özellikle IV. Mühimme Defteri kayıtları) üzerinden uygulamalı belge tahlilleri; Şikâyet Defterleri'nin işleyiş mantığı ve şikâyet hükümleri üzerinde paleografik çözümler; Ahkâm Defterleri'nin (özellikle Anadolu Ahkâm Defterleri'nin) idari yapısı ve örnek metin analizleri; taşra idari ve sosyal tarihinin en önemli kaynağı olan Şer’iyye Sicilleri’nin (Kadı Mahkemesi Kayıtları) diplomatik dili ve sicil maddelerinin transkripsiyonu ile tahlili; Başbakanlık Osmanlı Arşivi bünyesindeki Cevdet Tasnifi'nin özellikleri; bu tasnif kapsamında yer alan Cevdet-Maliye, Cevdet-Darphane, Cevdet-Dahiliye ve Cevdet-Zaptiye fonlarından seçilen orijinal belgelerin paleografik olarak okunması, bugünün Türkçesine aktarılması ve tarihsel/kurumsal tahlili.

Dersi Veren Öğretim Görevlisi/Görevlileri
Öğrenme Çıktıları
1.Elkabları, Osmanlıca belgelerin kimlere hitaben yazıldıklarını kavrar.
2.Resmi yazışma usullerini bilir
3.Belgelerin okunuşunda dikkat etmesi gereken noktaları bilir
4.Osmanlı arşivindeki temel belge türlerini tanır
5.Okuduğu belgenin nasıl değerlendirilebileceğini öğrenir.
6.XX. Yüzyıl başları Osmanlı bürokratik yazışmalarını okuyabilir.
7.Arşiv belgelerini tarih araştırmalarında kullanmayı kavrar.
Ders Kitabı / Malzemesi / Önerilen Kaynaklar
1.Yılmaz Kurt, Osmanlıca Dersleri I, Akçağ Yayınevi, Ankara 2010.
2.Hayati Develi, Osmanlı Türkçesi Kılavuzu 1, 3 F Yayınevi, İstanbul, 2006.
3.F. Kadri Timurtaş, Osmanlı Türkçesine Giriş, İÜ, Ed. Fak. Yay., İstanbul, 1981.
Haftalık Ayrıntılı Ders İçeriği
1. Hafta - Teorik
Osmanlı Belge Tipolojisine Giriş ve Sınıflandırma Metotları Diplomatika I'de edindiğimiz teorik rükün bilgisini pratik düzeye taşıyoruz. Osmanlı idari, mali, şer'î ve diplomatik belgelerinin genel tasnif mantığını, belgelerin işlevlerine göre nasıl ayrıştığını ve dönem boyunca izleyeceğimiz metodolojik rotayı belirleyeceğiz.
2. Hafta - Teorik
Ferman Diplomatikası I: Klasik Dönem İrade Beyanları Padişah emirlerinin şahdamarı olan fermanları incelemeye başlıyoruz. Klasik dönem (15-17. yüzyıl) fermanlarının dil özelliklerini, rükünlerinin kusursuz dizilimini ve eyalet valilerine, kadılara yönelik yazılan fermanların formüler kalıplarını orijinal metinler üzerinden çözümleyeceğiz.
3. Hafta - Teorik
Ferman Diplomatikası II: Geç Dönem Dönüşümleri ve Hatt-ı Hümâyûnlar Bürokrasinin modernleşme sancılarının belgelere yansımasını inceliyoruz. 18. ve 19. yüzyıl fermanlarındaki yapısal ve üslupsal değişimleri, padişahın bizzat el yazısıyla ferman üzerine veya bağımsız olarak yazdığı Hatt-ı Hümâyûnların diplomatik karakterini tahlil edeceğiz.
4. Hafta - Teorik
Berat Diplomatikası: Hukuki Atama, Muafiyet ve İmtiyaz Belgeleri Devletin bir kişiye statü, mülk veya muafiyet bahşettiği beratları çalışacağız. Tımar ve memuriyet beratlarının yapısal formüllerini, nişan ve menşurlarla olan diplomatik farklarını görecek; gayrimüslim cemaat liderlerine ve yabancı konsolosluk tercümanlarına (baratlı tüccar) verilen beratları inceleyeceğiz.
5. Hafta - Teorik
Sadaret Bürokrasisinin Dili: Buyruldu Diplomatikası Sadrazamların, vezirlerin ve seraskerlerin emir mahiyetindeki yazışmalarını ele alıyoruz. Buyrulduların fermanlardan ayrılan paleografik ve diplomatik yönlerini, "Açık Buyruldu" ve "Üzerine Buyruldu" gibi alt türlerin idari işleyişteki pratik karşılıklarını orijinal belgelerle göreceğiz.
6. Hafta - Teorik
Merkez ve Taşra Arasındaki Diyalog: Arz, Telhis ve Takrirler Bürokraside kararların nasıl olgunlaştığını inceliyoruz. Taşradan gelen raporların (Arz) ve Sadrazamın bu raporları özetleyerek Padişahın onayına sunduğu metinlerin (Telhis) diplomatik formlarını, devletin zirvesindeki bu yazışma trafiğinin dilsel stratejilerini çözeceğiz.
7. Hafta - Teorik
Aşağıdan Gelen Sesler: Arzuhal ve Mahzar Diplomatikası Sıradan tebaanın veya yerel elitlerin devletle olan iletişim kanallarını inceliyoruz. Bireysel dilekçelerin (Arzuhal) katı formüler yapısını, bu metinlere eklenen derkenar usulünü ve toplu imza/mühürle merkeze sunulan kolektif şikayet/talep metinlerinin (Mahzar) diplomatik tahlilini yapacağız.
8. Hafta - Teorik
Mahkeme Kayıtlarının Anatomisi: Şer'iyye Sicilleri, Hüccetler ve İlamlar Kadıların hukuki ve idari yetki alanlarında ürettiği vesikaları çalışacağız. Mahkeme kayıtlarının (Sicil) tutulma mantığını, kesinleşmiş hukuki hakları içeren Hüccetler ile mahkeme kararlarını yansıtan İlamların diplomatik rükünlerini ve dil kalıplarını karşılaştırmalı olarak okuyacağız.
9. Hafta - Teorik
Dini-Hukuki Meşruiyetin Belgesi: Şeyhülislamlık ve Fetva Diplomatikası İslam hukukunun Osmanlı idari mekanizmasındaki yansımasını fetvalar üzerinden inceliyoruz. Müstear isimlerle (Zeyd, Amr, Hind) kurgulanan soru (Sual) metninin diplomatik yapısını ve Şeyhülislamın altına koyduğu o kısa, öz ama bağlayıcı cevap (Cevap) kalıplarını tahlil edeceğiz.
10. Hafta - Teorik
Defteroloji I: Tahrir, Mühimme ve Ahkâm Defterlerinin Diplomatik Karakteri Osmanlı idari hafızasını barındıran büyük defter serilerine giriyoruz. Mufassal ve İcmal Tahrir defterlerinin tutulma usullerini, Dîvân-ı Hümâyûn kararlarının kaydedildiği Mühimme defterlerinin diplomatik kodlarını ve taşra şikayetlerinin toplandığı Ahkâm defterlerini inceleyeceğiz.
11. Hafta - Teorik
Defteroloji II: Mali Arşiv, Siyâkat Diplomatikası ve Muhasebe Kayıtları Bâb-ı Defterî’nin karmaşık dünyasına adım atıyoruz. Maliye bürokrasisinin bir nevi steno ve şifre olarak kullandığı Siyâkat yazısının paleografik yapısını, özel rakam sistemlerini, Ruznamçe, Temettuat ve Mukataa defterlerinin diplomatik çözümlemelerini gerçekleştireceğiz.
12. Hafta - Teorik
Uluslararası Hukuk Metinleri: Ahitnâme-i Hümâyûn Diplomatikası Osmanlı Devleti'nin yabancı devletlere verdiği kapitülasyonları ve barış antlaşmalarını (Ahitname) inceliyoruz. Bu belgelerin iç belgelerden ayrılan küresel diplomasi dilini, ahitnamelerdeki rükün hiyerarşisini ve "Eman" (hukuki koruma) kavramının metne dökülmüş halini tahlil edeceğiz.
13. Hafta - Teorik
Sınırlar Arası Yazışmalar: Nâme-i Hümâyûnlar ve Hariciye Mektupları Padişahların yabancı hükümdarlara gönderdiği siyasi mektupların (Nâme-i Hümâyûn) retorik yapısını inceleyeceğiz. Yabancı saraylardan gelen mektupların Divan Tercümanları tarafından tercüme süreçlerini ve Tanzimat öncesi hariciye yazışmalarını yöneten Mektûbî Kalemi'nin dil kurgusunu ele alacağız.
14. Hafta - Teorik
Uygulamalı Diplomatik Kritik ve Arşiv Vesikalarının Sentezi Dersin bu son haftasında, iki dönem boyunca edinilen tüm paleografik ve diplomatik enstrümanları karma bir arşiv fonu üzerinde test edeceğiz. Rastgele seçilen ferman, berat, telhis veya şer'iyye kaydı gibi orijinal belgelerin türünü, rükünlerini ve dönemini saptayacağımız bütüncül bir atölye çalışması gerçekleştireceğiz.
Değerlendirme
Değerlendirme TürüAdetYüzde
Uygulama1%8
Kısa Sınav (Quiz)1%7
Ara Sınav (Vize)1%25
Dönem Sonu Sınavı (Final)1%60
İş Yükü Hesaplaması
EtkinlikSayısıÖn HazırlıkSüreToplam Iş Yükü (Saat)
Kuramsal Ders142256
Ödev122024
Kısa Sınav2216
Ara Sınav1415
Dönem Sonu Sınavı1819
TOPLAM İŞ YÜKÜ (Saat)100
Program ve Öğrenme Çıktıları İlişkisi
PÇ-1
PÇ-2
PÇ-3
PÇ-4
PÇ-5
PÇ-6
PÇ-7
PÇ-8
PÇ-9
PÇ-10
PÇ-11
PÇ-12
OÇ-1
3
OÇ-2
OÇ-3
OÇ-4
OÇ-5
OÇ-6
OÇ-7
Adnan Menderes Üniversitesi - Bilgi Paketi / Ders Kataloğu
2026