Bilgi Paketi / Ders Kataloğu
Osmanlı Diplomatikası I
Ders Kodu: TAR327
Ders Türü: Zorunlu
Ders Grubu: Lisans
Eğitim Dili: Türkçe
Staj Durumu: Yok
Teori: 2
Uyg.: 0
Kredi: 2
Laboratuvar: 0
AKTS: 4
Amaç

Klasik ve post-klasik dönem Osmanlı bürokrasisi tarafından üretilen karmaşık matbu metinler ile paleografik açıdan ileri düzeydeki el yazısı vesikaların okunması, transkribe edilmesi ve diplomatik açıdan çözümlenmesi konularında öğrencilerin kuramsal bilgi ve paleografik becerilerini en üst seviyeye çıkarmaktır.

Özet İçerik

Osmanlı arşiv malzemesinin saklandığı kurumlar ve fon yapıları; Osmanlı devlet mekanizmasında kullanılan yazı türleri ve idari işlevleri; Dîvânî yazı türünün yapısal özellikleri; Osmanlı arşiv belgelerinin diplomatik anatomisini oluşturan özel formüller (erkân); Davet, Tuğra ve Unvan rükünlerini kapsayan Protokol bölümünün analizi ve örnek belge çözümleri; belgelerde kullanılan elkab sistematiği; emir ve hüküm kalıpları; tekit, tehdit ve sanksiyon ifadeleri; belgelerin sonuç ve kapanış formülleri; kronoloji, tarihleme usulleri ve mahall-i tahrir (yazılış yeri) incelemeleri; belgelerde geçen padişah, saray, hükümet adları ve bürokratik kısaltmalar; Rik’a, Ta’lik, Sülüs ve Tevkî’i yazı türlerinin paleografik özellikleri ile bu hatlarla kaleme alınmış örnek belgelerin uygulamalı okunması ve diplomatik tahlili.

Dersi Veren Öğretim Görevlisi/Görevlileri
Öğrenme Çıktıları
1.Elkabları, Osmanlıca belgelerin kimlere hitaben yazıldıklarını kavrar.
2.Şer’iyye sicillerindeki belgelerin cins ve içerikleri hakkında genel bilgiye vakıf olur
3.Tarih okumayı ve belge tarihlendirmesini öğrenir
4.Okuduğu belgenin nasıl değerlendirilebileceğini öğrenir.
5.15–19. Yüzyıllar Arasında yazılmış Osmanlı belgelerinin değişim süreci hakkında bilgi sahibi olur.
6.19. Yüzyıl başları ve Tanzimatın hemen öncesindeki dönemdeki Osmanlı bürokratik yazışmalarını reform süreci öncesinde yaşanan farklılıkları görür.
Ders Kitabı / Malzemesi / Önerilen Kaynaklar
1.Yılmaz Kurt, Osmanlıca Dersleri I, , Akçağ Yayınevi, Ankara 2010.
2.F. Kadri Timurtaş, Osmanlı Türkçesine Giriş, İÜ, Ed. Fak. Yay., İstanbul, 1981.
Haftalık Ayrıntılı Ders İçeriği
1. Hafta - Teorik
Tarih Metodolojisinde Belge ve Diplomatika Biliminin Epistemolojisi Arşiv vesikalarının tarih yazımındaki yerini metodolojik bir süzgeçten geçireceğiz. Diplomatika biliminin Batı'da Jean Mabillon ile başlayan doğuş serüvenini ve bu disiplinin Osmanlı tarih çalışmalarına, öncü tarihçilerin tasnif gayretleriyle nasıl entegre olduğunu kuramsal düzeyde tartışacağız.
2. Hafta - Teorik
Osmanlı Arşivlerinin Tarihsel Kurumsallaşması ve Fon Tasnifleri Hazine-i Evrak'ın kuruluşundan günümüze Osmanlı arşivcilik geleneğini inceliyoruz. Arşivdeki ana fon yapılarını (Dîvân-ı Hümâyûn, Bâb-ı Âsafî, Bâb-ı Defterî kayıtları) ve bu fonların tarihsel süreçte geçirdiği tasnif aşamalarını (Ali Emîrî, İbnülemin, Muallim Cevdet vb.) analiz edeceğiz.
3. Hafta - Teorik
Dîvân-ı Hümâyûn ve Kalem Organizasyonu Osmanlı devlet mekanizmasının yazı üreten merkezini masaya yatırıyoruz. Beylikçi, Tahvil, Ruus ve Amedi kalemlerinin kurumsal işleyişini, hiyerarşik yapılarını ve bir kararın ham bir fikirden resmi bir vesikaya dönüşme sürecindeki bürokratik trafiği inceleyeceğiz.
4. Hafta - Teorik
Yazı Türlerinin İdari ve Fonksiyonel Dağılımı Osmanlı bürokrasisinde kullanılan yazı türlerinin (Rik'a, Dîvânî, Celî Dîvânî, Nesih, Ta'lik, Siyâkat) diplomatik işlevlerini ele alacağız. Bu yazı stillerinin neden sadece estetik birer tercih olmadığını, idari hiyerarşiyi ve belgenin güvenlik/gizlilik derecesini nasıl yansıttığını göreceğiz.
5. Hafta - Teorik
Belgenin Maddi Kültürü I: Kağıt Teknolojisi ve Filigran Analizi Vesikanın fiziki varlığına odaklanıyoruz. Osmanlı bürokrasisinde kullanılan yerli ve ithal (Venedik, Ceneviz, Fransız) kağıt türlerini, kağıdın terbiyesini (ahar ve mühreleme usullerini) ve tarihlemede hayati bir araç olan filigran/şemse analiz yöntemlerini öğreneceğiz.
6. Hafta - Teorik
Belgenin Maddi Kültürü II: Mürekkep, Mühür Diplomatikası ve Koruma Formları İs mürekkebinden altın yaldıza kadar kullanılan kimyasal bileşenleri ve mühür kazıma sanatını inceliyoruz. Padişah, sadrazam ve kadı mühürlerinin diplomatik geçerlilikteki rolünü, belgenin katlanma biçimlerinin, muhafaza keselerinin ve torbalarının taşıdığı bürokratik anlamları çözeceğiz.
7. Hafta - Teorik
Diplomatik Rükünler I: Protokol Girişi (Davet ve Tuğra) Bir Osmanlı belgesinin mimari anatomisini incelemeye başlıyoruz. Metnin en üstünde yer alan ve "Hüve" kalıplarıyla sembolize edilen Davet (İnvokasyon) formüllerini ve padişahın hukuki imzasını teşkil eden Tuğra'nın diplomatik gelişimini, unsurlarını (sere, beyze, tuğ) analiz edeceğiz.
8. Hafta - Teorik
Diplomatik Rükünler II: Hitap ve Elkab Sistematiği (İntitulasyon / Adres) Osmanlı devlet hiyerarşisinin belgelere yansıyan dilini çözüyoruz. Sadrazamdan şeyhülislama, taşra beylerbeyinden yabancı hükümdarlara kadar uzanan geniş bir yelpazede kullanılan Elkab (ünvanlar) sistemini ve bunun idari statü değişimleriyle olan doğrudan ilişkisini inceleyeceğiz.
9. Hafta - Teorik
Diplomatik Rükünler III: İlan, Nakil ve Esas Metin (Notifikasyon ve Dispozisyon) Belgenin yazılma gerekçesini ortaya koyan ve asıl iradeyi beyan eden bölümlere odaklanıyoruz. Konuya giriş yapılan İlan/Nakil safhasını ve ardından hukuki emrin, kararın veya muafiyetin açıkça zikredildiği Esas Metin (Dispozisyon) kalıplarını yapısal analize tabi tutacağız.
10. Hafta - Teorik
Diplomatik Rükünler IV: Yaptırım, Dua ve Kapanış Protokolü (Sanksiyon ve Dua) Karara karşı gelenlere yönelik uyarıları, tehditleri veya itaati teşvik eden ifadeleri (Sanksiyon/Tehdit) inceleyeceğiz. Ardından belgenin ruhuna uygun olarak seçilen kapanış dualarını (Dua) analiz ederek belgenin edebi ve hukuki çeperini anlamlandıracağız.
11. Hafta - Teorik
Diplomatik Rükünler V: Kronoloji ve Coğrafya (Datasyon ve Mahall-i Tahrir) Osmanlı belgelerinin tarihlendirilme mantığını çözüyoruz. Hicri-Kameri takvimin kullanımını, ayların bölündüğü "evâil, evâsıt, evâhir" (ilk, orta, son on gün) sistematiğini ve belgenin kaleme alındığı ordugah, saray veya şehir adlarının (Mahall-i Tahrir) diplomatik önemini göreceğiz.
12. Hafta - Teorik
Belgelerin Doğrulanması: "Sahh" ve Onay Mekanizmaları Bürokratik kontrol mekanizmalarını inceliyoruz. Belgelerin üzerine düşülen ve idari onay anlamına gelen "Sahh" işaretlerini, kuyûdat kontrol notlarını ve belgenin işlem gördüğü kalemler arasındaki dolaşım izlerini okuma pratikleriyle tespit edeceğiz.
13. Hafta - Teorik
Suret Diplomatikası: Asıl ve Kopyanın Hukuki Geçerliliği Orijinal belgenin arşivde kalıp suretinin taşraya gönderildiği durumlarda suret belgelerin nasıl üretildiğini çalışacağız. Bir suretin hukuki geçerlilik kazanması için gereken "Aslına mutabıktır" (Sahhu'l-asl) kadı onaylarını ve suret belgelerin diplomatik formlarını analiz edeceğiz.
14. Hafta - Teorik
Diplomatik Eleştiri Metodolojisi (İç ve Dış Kritik Metodolojisi) İlk dönemin bu kapanış seminerinde, sahte belge (teveccüh/tevzirat) tespiti üzerine yoğunlaşacağız. Bir belgenin kağıt türü, yazı stili, mühür yerleşimi ve rükün hiyerarşisi arasındaki anakronizmleri yakalayarak diplomatik kritik yöntemlerini uygulamalı bir şekilde icra edeceğiz.
Değerlendirme
Değerlendirme TürüAdetYüzde
Uygulama1%8
Kısa Sınav (Quiz)1%7
Ara Sınav (Vize)1%25
Dönem Sonu Sınavı (Final)1%60
İş Yükü Hesaplaması
EtkinlikSayısıÖn HazırlıkSüreToplam Iş Yükü (Saat)
Kuramsal Ders142256
Ödev122024
Kısa Sınav2216
Ara Sınav1415
Dönem Sonu Sınavı1819
TOPLAM İŞ YÜKÜ (Saat)100
Program ve Öğrenme Çıktıları İlişkisi
PÇ-1
PÇ-2
PÇ-3
PÇ-4
PÇ-5
PÇ-6
PÇ-7
PÇ-8
PÇ-9
PÇ-10
PÇ-11
PÇ-12
OÇ-1
3
OÇ-2
OÇ-3
OÇ-4
OÇ-5
OÇ-6
Adnan Menderes Üniversitesi - Bilgi Paketi / Ders Kataloğu
2026