Bilgi Paketi / Ders Kataloğu
Dinî Çalgılar: Arkeoloji, İkonografi ve Sembolizm
Ders Kodu: İST521
Ders Türü: Seçmeli
Ders Grubu: Yüksek Lisans
Eğitim Dili: Türkçe
Staj Durumu: Yok
Teori: 3
Uyg.: 0
Kredi: 3
Laboratuvar: 0
AKTS: 5
Amaç

Dinî bağlamlarda kullanılan çalgıları arkeolojik buluntular, görsel tasvirler ve yazılı kaynaklar üzerinden incelemek; öğrencilerin çalgıların yapısal özelliklerini, ritüel işlevlerini ve sembolik anlamlarını tarihsel bağlamları içerisinde değerlendirmelerini sağlamak; nesne, temsil ve yorum arasındaki ilişkileri sorgulayarak karşılaştırmalı ve kaynak temelli araştırma yapma becerilerini geliştirmektir.

Özet İçerik

Çalgı, ses üreten nesne, kutsallık ve sembol kavramları; organolojik sınıflandırma ve belgeleme ilkeleri; arkeolojik çalgı buluntularının malzeme, biçim, yapım tekniği ve kullanım bağlamları ele alınır. Kabartma, heykel, duvar resmi, seramik ve yazma eserlerdeki çalgı tasvirlerinin ikonografik çözümlemesi yapılır. Eski Mısır, Mezopotamya, Anadolu ve Akdeniz dünyasından seçilmiş örnekler üzerinden çalgıların tanrısal figürler, dinî görevliler, sunu, adak, cenaze ve tören uygulamalarıyla ilişkileri incelenir. Türk din musikisi ve tasavvuf kültüründe çalgıların kullanımı ve sembolik yorumları değerlendirilir; çalgı adlarının eşleştirilmesi, tarihsel süreklilik, yeniden yapım ve müze temsili konularındaki yöntem sorunları tartışılır.

Dersi Veren Öğretim Görevlisi/Görevlileri
Öğrenme Çıktıları
1.Dinî bağlamlarda kullanılan çalgıları organolojik özellikleri ve kullanım işlevleri bakımından değerlendirir
2.Arkeolojik çalgı buluntularını bağlam, tarihlendirme ve kullanım izleri üzerinden yorumlar.
3.Çalgı tasvirlerini ikonografik yöntemlerle çözümler ve görsel temsilin sınırlılıklarını açıklar.
4.Çalgılara atfedilen sembolik anlamları ilgili metinler ve tarihsel bağlamlarla ilişkilendirir.
5.Çalgı adlandırmaları, kültürler arası benzerlikler ve süreklilik iddialarını eleştirel biçimde inceler.
6.Bir çalgı veya tasvir grubu üzerine kaynakları belgelenmiş araştırma dosyası hazırlayarak sunar.
Ders Kitabı / Malzemesi / Önerilen Kaynaklar
1.Dinçol, Belkıs. Eski Önasya ve Mısır’da Müzik. İstanbul: Eskiçağ Bilimleri Enstitüsü Yayınları, 1999. Alp, Sedat. Hititlerde Şarkı, Müzik ve Dans. Hitit Çağında Anadolu’da Üzüm ve Şarap. Ankara: Kavaklıdere Kültür Yayınları, 1999. Gülyüz, Bahriye Güray. “Tasavvufi Bir Çalgı Olarak Nefirin İkonografik Evrilimi.” Türk Kültürü ve Hacı Bektaş Veli Araştırma Dergisi 96 (2020): 55–80. Yiğit, İrfan. “Antik Medeniyetlerden İslam Tasavvuf Geleneğine Dini ve Askeri Mûsikî Enstrümanı ‘Çalpara’.” Trabzon İlahiyat Dergisi 11/2 (2024): 461–479. Yiğit, İrfan. “Hititlerde Kült Dansları ve Dans-Müzik-Din İlişkisi.” Uluslararası Türk Dünyası Araştırmaları Dergisi 6/4 (2023): 95–108.
Haftalık Ayrıntılı Ders İçeriği
1. Hafta - Teorik
Dinî çalgı kavramı ve dersin kapsamı: Çalgı, ses üreten nesne, ritüel araç ve sembol arasındaki ilişkiler; dinî ve gündelik kullanımın kesişmesi.
2. Hafta - Teorik
Organolojik sınıflandırma ve tanımlama: Ses üretme mekanizması, malzeme, biçim ve icra tekniği; eksik veya parçalı buluntuların sınıflandırılması.
3. Hafta - Teorik
Arkeolojik çalgı buluntuları: Buluntu yeri, tarihlendirme, kullanım izleri ve ilişkili nesneler; tapınak, mezar, adak ve yerleşim bağlamları.
4. Hafta - Teorik
Çalgı ikonografisinin yöntemleri: Tasvirin malzemesi, üretim amacı, kompozisyonu ve izleyicisi; ölçek, stilizasyon, eksik ayrıntı ve sanat geleneğinin etkileri.
5. Hafta - Teorik
Yazılı kaynaklarda çalgılar: Çalgı adları, ritüel talimatları, envanterler ve anlatılar; tarihsel adlandırmaların günümüz çalgılarıyla eşleştirilmesi sorunu.
6. Hafta - Teorik
Eski Mısır’da çalgılar ve kutsallık: Sistrum, arp ve diğer seçilmiş çalgıların kült, sunu ve cenaze bağlamları; çalgının nesne ve tasvir olarak işlevleri
7. Hafta - Teorik
Mezopotamya’da çalgı, tapınak ve iktidar: Lir, arp ve vurmalı çalgılara ilişkin seçilmiş örnekler; tören görevlileri ve bağlamın yorumdaki rolü.
8. Hafta - Teorik
Eski Anadolu’da çalgı tasvirleri: Tören sahnelerinde telli, üflemeli ve vurmalı çalgılar; icra duruşu, topluluk düzeni ve ritüel hareket
9. Hafta - Teorik
Antik Akdeniz’de çalgılar ve kültler: Aulos, lir, tympanon ve diğer seçilmiş örnekler; tanrısal ilişkilendirmeler, mitolojik anlatılar ve tören pratikleri.
10. Hafta - Teorik
Çalgıların sembolik anlamları: Malzeme, biçim, sayı, insan bedeni ve kozmolojik düzenle kurulan ilişkiler; sembolik yorumların kaynağı ve tarihi.
11. Hafta - Teorik
Tasavvuf kültüründe çalgı ve anlam: Ney ve kudüm başta olmak üzere seçilmiş çalgıların icra bağlamları; edebî ve tasavvufî metinlerdeki yorumlar
12. Hafta - Teorik
Karşılaştırma, benzerlik ve süreklilik: Benzer biçimli çalgıların farklı kültürlerdeki kullanımları; aktarım, uyarlama ve bağımsız gelişme ihtimalleri
13. Hafta - Teorik
Yeniden yapım, müze ve dijital temsil: Çalgı replikaları, ses örnekleri, sergileme metinleri ve üç boyutlu modeller; belirsizliklerin görünür kılınması.
14. Hafta - Teorik
Araştırma sunumları ve genel değerlendirme: Seçilmiş bir çalgı veya tasvir grubunun maddi, ikonografik ve sembolik yönleriyle sunulması.
Değerlendirme
Değerlendirme TürüAdetYüzde
Derse Katılım (Performans)1%5
Kısa Sınav (Quiz)1%5
Ara Sınav (Vize)1%30
Dönem Sonu Sınavı (Final)1%60
İş Yükü Hesaplaması
EtkinlikSayısıÖn HazırlıkSüreToplam Iş Yükü (Saat)
Kuramsal Ders145070
Ödev142028
Ara Sınav114014
Dönem Sonu Sınavı114014
TOPLAM İŞ YÜKÜ (Saat)126
Program ve Öğrenme Çıktıları İlişkisi
PÇ-1
PÇ-2
PÇ-3
PÇ-4
PÇ-5
PÇ-6
OÇ-1
4
3
4
4
5
4
OÇ-2
5
3
4
5
4
4
OÇ-3
4
4
4
4
4
4
OÇ-4
4
3
4
4
4
4
OÇ-5
4
3
4
4
4
5
OÇ-6
5
4
4
4
4
4
Adnan Menderes Üniversitesi - Bilgi Paketi / Ders Kataloğu
2026