Bilgi Paketi / Ders Kataloğu
İslam Şehir Tarihi
Ders Kodu: İST543
Ders Türü: Seçmeli
Ders Grubu: Yüksek Lisans
Eğitim Dili: Türkçe
Staj Durumu: Yok
Teori: 3
Uyg.: 0
Kredi: 3
Laboratuvar: 0
AKTS: 5
Amaç

Şehir tarihinin temel kavramlarını, kuramsal yaklaşımlarını, yöntemlerini ve kaynaklarını tanıtmak; şehirlerin tarihsel oluşumunu, gelişimini ve dönüşümünü siyasi, idari, sosyal, ekonomik, demografik, kültürel ve mekânsal yönleriyle incelemek. Antik Çağ ve Orta Çağ şehirleşmesini genel bir çerçeve olarak ele alıp İslam medeniyetinin farklı dönem ve coğrafyalarında ortaya çıkan veya dönüşen şehirleri, özellikle de Osmanlı şehirlerini karşılaştırmalı biçimde değerlendirmek. Öğrencilerin tarihî coğrafya eserleri, şehir tarihleri, şer‘iyye sicilleri, tahrir defterleri, vakfiyeler, seyahatnameler, haritalar ve diğer tarihsel kaynakları eleştirel biçimde kullanarak özgün şehir tarihi araştırmaları geliştirmelerini sağlamak.

Özet İçerik

Şehir, kent ve şehirleşme kavramları; şehir tarihçiliğinin gelişimi, sosyal tarih, mekân tarihi ve kent sosyolojisiyle ilişkisi; şehir tarihi araştırmalarında kuramsal yaklaşımlar ve kaynaklar; Antik Çağ ve Orta Çağ şehirleri ile geç antikçağdan erken İslam dönemine kentsel süreklilik ve değişim; “İslam şehri” kavramı ve bu kavrama yönelik eleştiriler; Medine, Kûfe, Basra ve Fustat gibi erken İslam yerleşimleri ile Dımaşk, Bağdat, Kahire, Kayrevan, Kurtuba ve diğer İslam coğrafyalarındaki şehirlerin gelişimi; Osmanlı şehirlerinin kuruluşu, iskânı ve imarı; şehir yönetimi, kadı, subaşı ve muhtesip; mahalle, aile ve toplumsal hayat; pazarlar, loncalar, üretim ve ticaret; nüfus, göç, salgınlar ve afetler; mimari, şehir mekânı, su tesisleri ve vakıflar; şer‘iyye sicilleri ve diğer arşiv belgeleriyle şehir tarihi araştırmaları; Tanzimat ve sonrasında Osmanlı şehirlerinin dönüşümü; farklı dönem ve coğrafyalardaki şehirlerin karşılaştırmalı incelenmesi.

Dersi Veren Öğretim Görevlisi/Görevlileri
Öğrenme Çıktıları
1.Şehir tarihçiliğinin temel kavramlarını, kuramsal yaklaşımlarını ve “İslam şehri” tartışmalarını eleştirel biçimde açıklar.
2.İslam medeniyetinin farklı dönem ve coğrafyalarında şehirlerin kuruluşunu, gelişimini ve dönüşümünü karşılaştırır.
3.Osmanlı şehirlerinin yönetimini, toplumsal yapısını, ekonomik hayatını ve mekânsal örgütlenmesini tarihsel bağlamda değerlendirir.
4.Şehir tarihi araştırmalarında kullanılan klasik eserleri, şer‘iyye sicillerini, tahrir defterlerini, vakfiyeleri ve diğer belgeleri kaynak değeri bakımından çözümler.
5.Şehir tarihiyle ilgili özgün bir araştırma sorusu geliştirerek birincil kaynaklara ve literatüre dayanan akademik çalışma ve seminer sunumu hazırlar.
Ders Kitabı / Malzemesi / Önerilen Kaynaklar
1.Ders Kitabı / Önerilen Kaynaklar 1. Weber, Max. The City. haz. ve çev. Don Martindale – Gertrud Neuwirth. New York: The Free Press, 1958. 2. Pirenne, Henri. Medieval Cities: Their Origins and the Revival of Trade. çev. Frank D. Halsey. Princeton: Princeton University Press, 1925. 3. Mumford, Lewis. The City in History: Its Origins, Its Transformations, and Its Prospects. New York: Harcourt, Brace & World, 1961. 4. Raymond, André. Osmanlı Döneminde Arap Kentleri. çev. Ali Berktay. İstanbul: Tarih Vakfı Yurt Yayınları, 1995. 5. Ergenç, Özer. XVI. Yüzyılın Sonlarında Bursa: Yerleşimi, Yönetimi, Ekonomik ve Sosyal Durumu Üzerine Bir Araştırma. Ankara: Türk Tarih Kurumu, 2006.
Haftalık Ayrıntılı Ders İçeriği
1. Hafta - Teorik
Şehir tarihine giriş: şehir, kent, medine ve şehirleşme kavramları; şehir tarihinin kapsamı, temel araştırma soruları ve sosyal tarihle ilişkisi.
2. Hafta - Teorik
Şehir tarihçiliğinin gelişimi ve kuramsal yaklaşımlar: Weber, Pirenne ve Mumford’un şehir yorumları; sosyal tarih, mekân tarihi ve kent sosyolojisi
3. Hafta - Teorik
Şehir tarihi araştırmalarında yöntem ve kaynaklar: tarihî coğrafya eserleri, şehir tarihleri, şer‘iyye sicilleri, tahrir defterleri, vakfiyeler, seyahatnameler, haritalar ve arkeolojik veriler.
4. Hafta - Teorik
Antik Çağ ve Orta Çağ’da şehirleşme: Mezopotamya, Roma, Bizans ve Avrupa şehirleri; geç antikçağ şehirlerinin erken İslam dönemindeki dönüşümü.
5. Hafta - Teorik
İslam şehri kavramı ve tarih yazımı tartışmaları; erken ve klasik İslam şehirleri: Medine, Kûfe, Basra, Fustat, Dımaşk, Bağdat, Kayrevan, Kurtuba ve Kahire’den seçilmiş örnekler.
6. Hafta - Teorik
Osmanlı şehirlerinin oluşumu ve gelişimi: fetih, iskân, imar ve vakıf sistemi; Bursa, Edirne, İstanbul ve taşra şehirleri.
7. Hafta - Teorik
Osmanlı şehirlerinde yönetim ve kurumlar: kadı, subaşı, muhtesip; adalet, güvenlik, beledî hizmetler ve kamu düzeni.
8. Hafta - Teorik
Osmanlı şehirlerinde mahalle ve toplumsal hayat: aile, komşuluk, dayanışma, kadınlar, gayrimüslimler ve gündelik ilişkiler.
9. Hafta - Teorik
Şehir ekonomisi: çarşılar, pazarlar, esnaf ve loncalar, üretim, narh uygulamaları, ticaret ağları ve şehir-kır ilişkileri.
10. Hafta - Teorik
Şehirlerde nüfus, göç ve demografik değişim: iskân hareketleri, salgınlar, afetler ve nüfusun tarihsel kaynaklar üzerinden incelenmesi.
11. Hafta - Teorik
Şehir mekânı, mimari ve kültürel hayat: konutlar, sokaklar, meydanlar, dinî yapılar, külliyeler, su tesisleri, vakıf eserleri ve mekânsal ayrışma.
12. Hafta - Teorik
Şer‘iyye sicilleri üzerinden şehir tarihi araştırmaları: mahkeme kayıtlarından sosyal, ekonomik ve mekânsal ilişkilerin incelenmesi; örnek belge çözümlemeleri.
13. Hafta - Teorik
Modernleşme sürecinde Osmanlı şehirlerinin dönüşümü: Tanzimat, belediye teşkilatları, altyapı, ulaşım, kent planlaması ve XIX. yüzyılda şehir mekânı.
14. Hafta - Teorik
Karşılaştırmalı İslam şehir tarihi: erken ve klasik İslam, Osmanlı ve Avrupa şehirlerinin farklı gelişim çizgileri; öğrenci araştırma sunumları ve genel değerlendirme
Değerlendirme
Değerlendirme TürüAdetYüzde
Derse Katılım (Performans)1%5
Kısa Sınav (Quiz)1%5
Ara Sınav (Vize)1%30
Dönem Sonu Sınavı (Final)1%60
İş Yükü Hesaplaması
EtkinlikSayısıÖn HazırlıkSüreToplam Iş Yükü (Saat)
Kuramsal Ders145070
Ödev142028
Ara Sınav114014
Dönem Sonu Sınavı114014
TOPLAM İŞ YÜKÜ (Saat)126
Program ve Öğrenme Çıktıları İlişkisi
PÇ-1
PÇ-2
PÇ-3
PÇ-4
PÇ-5
PÇ-6
OÇ-1
4
4
3
4
4
4
OÇ-2
4
5
5
4
4
4
OÇ-3
4
3
4
4
4
4
OÇ-4
4
5
4
4
4
4
OÇ-5
4
4
4
4
4
4
Adnan Menderes Üniversitesi - Bilgi Paketi / Ders Kataloğu
2026